बिर्तामोड । आज २३औं राष्ट्रिय धान दिवस । सरकारले यस वर्ष ‘जलवायुमैत्री प्रविधि, धानमा आत्मनिर्भरता र समृद्धि’ भन्ने मूल नाराका साथ धान दिवस मनाइरहेको छ । तर, ‘धानमा आत्मनिर्भरता र समृद्धि’ को नारा लगाउँदै गर्दा किसानले छर्ने बिउ भने बर्सेनि १ अर्ब रुपैयाँ बढीको भित्रिने गरेको छ ।

नेपालमा धानको बिउ उत्पादन पर्याप्त हुने र आन्तरिक उत्पादनले नै पुग्ने सरकारको दाबीबीच उन्नत र विशेषगरी हाइब्रिड (वर्णशंकर) जातको बिउमा किसानको आकर्षण बढी हुँदा देश पूर्णरूपमा परनिर्भर रहेको देखिन्छ ।

भन्सार विभागको तथ्यांक अनुसार धानको बिउ आयात गत वर्षको तुलनामा ११।४२ प्रतिशतले बढेको छ । चालु आर्थिक वर्ष २०८२÷८३ को ११ महिना (साउनदेखि जेठ मसान्तसम्म) १ अर्ब २९ करोड ९४ लाख ३२ हजार रुपैयाँ बराबरको धानको बिउ नेपाल भित्रिएको छ । गत आर्थिक वर्षको सोही अवधिमा १ अर्ब १६ करोड ६२ लाख ३५ हजार रुपैयाँ बराबरको बिउ आयात भएको थियो ।

मूल्यका आधारमा हेर्दा गत वर्षको तुलनामा यो वर्ष १३ करोड ३१ लाख ९७ हजार रुपैयाँ बढीको धानको बिउ आयात भएको छ ।

मूल्यसँगै परिमाणका आधारमा पनि यो वर्ष धानको बिउ आयात बढेको छ । गत वर्षकोे ११ महिनामा २ हजार ५ सय ७० टन धानको बिउ आयात भएकोमा चालु आर्थिक वर्षको सोही अवधिमा २ हजार ९ सय ९३ टन भित्रिएको छ ।

विभागको तथ्यांकअनुसार नेपालमा आयात हुने धानको बिउमध्ये ९९ प्रतिशतभन्दा बढी हिस्सा छिमेकी मुलुक भारत र चीनले ओगटेका छन् । ११ महिनामा भारतबाट मात्रै १ अर्ब १४ करोड २५ लाख रुपैयाँ मूल्य बराबरको २ हजार ६ सय ६९ टन धानको बिउ आयात भएको छ ।

त्यसैगरी, चीनबाट १५ करोड ६७ लाख रुपैयाँ बराबरको ३ सय २४ टन धानको बिउ भित्रिएको तथ्यांक छ । भारत र चीनबाहेक नेपालले अन्य तेस्रो मुलुकबाट पनि नगन्य मात्रामा परीक्षण वा अन्य प्रयोजनका लागि बिउ आयात गरेको देखिन्छ ।

भियतनामबाट १ सय ४८ किलो, बेलायतबाट १२ किलो, कतार र युनाइटेड अरब इमिरेट्स (युएई) बाट ५र५ किलो तथा साउदी अरेबियाबाट ३ किलो धानको बिउ नेपाल भित्रिएको छ ।

एकातिर बीउमा आत्मनिर्भर उन्मुख भएको सरकारी दाबी र अर्कोतिर बर्सेनि सवा अर्बभन्दा बढीको बिउ आयात हुनुले नेपालको कृषि अनुसन्धान र किसानको आवश्यकताबीच खाडल देखिन्छ ।

माग ७१ हजार टन, उत्पादन ७८ हजार टन स् तर, आयात किन ?

कृषि, वन तथा पर्यावरण मन्त्रालयको तथ्यांक अनुसार नेपालमा १३ देखि साढे १४ लाख हेक्टर क्षेत्रफलमा धानखेती हुन्छ । राष्ट्रिय धानबाली अनुसन्धान कार्यक्रमका संयोजक डा। माथुर यादवका अनुसार उक्त क्षेत्रफलमा प्रतिहेक्टर ५० किलोका दरले हिसाब गर्दा नेपाललाई वार्षिक करिब ७१ हजार टन धानको बिउ आवश्यक पर्छ ।

नेपालमा धानको बिउको आन्तरिक उत्पादन मागभन्दा बढी नै हुने गरेको छ, तर हाइब्रिड बिउको पर्याप्त विकल्प स्वदेशमा नहुँदा बाहिरबाट ल्याउनुपर्ने बाध्यता रहेको उनी बताउँछन् ।

‘तथ्यांकलाई हेर्ने हो भने हामी बिउमा आत्मनिर्भर छौं, गत वर्ष हाम्रो आन्तरिक उत्पादन नै ७) देखि ७८ हजार टनसम्म थियो,’ डा. यादवले अनलाइनखबरसँग भने, ‘तर, समस्या कहाँ छ भने हाम्रो कुल बिउ प्रणालीमध्ये ७७ प्रतिशत अनौपचारिक छ, अर्थात्, किसानले पुरानै बिउ राख्ने वा एकअर्कासँग साटासाट गरेर लगाउँछन्, नयाँ प्रमाणित बिउ किनेर लगाउने औपचारिक हिस्सा जम्मा २३ प्रतिशत मात्र छ ।’

उनका अनुसार गत वर्ष करिब ३ हजार टन बिउ आयात भएको थियो । ‘हामीसँग बिउ नै नभएर आयात भएको होइन, आयात भएको कुल बिउमध्ये () प्रतिशत त हाइब्रिड जातका हुन्,’ डा. यादवले थपे ।