अभिभावकहरूले आफ्ना छोराछोरीलाई विद्यालय पठाउँछन्, किनकि शिक्षा जीवनको एउटा सामान्य र आवश्यक हिस्सा बनिसकेको छ । उनीहरूले विद्यालय छनोट गर्छन्, शुल्क तिर्छन्, किताब, पोसाक तथा अन्य शैक्षिक सामग्री किन्छन्, आफ्नो समय र ऊर्जा खर्च गर्छन् र स्वाभाविक रूपमा आफ्ना बालबालिकाले राम्रो गरून् भन्ने चाहना राख्छन् । तर धेरै अभिभावकले बालबालिकाको सफलतालाई मुख्य रूपमा अंक र परीक्षाको नतिजाबाट हेर्ने गर्छन् । विद्यालय र शिक्षकहरू पनि अभिभावकको अपेक्षा पूरा गर्न दबाबमा हुन्छन्, किनकि परीक्षाको नतिजा बालबालिकाको प्रगति मापन गर्ने सबैभन्दा देखिने माध्यम बनेको छ । तर हामीले गम्भीर भएर एउटा प्रश्न सोध्न आवश्यक छ—के अंक मात्र बालबालिकाले कति राम्रोसँग सिकिरहेका छन् भन्ने कुरा बुझ्ने आधार हो ?

विद्यालय परामर्शदाताका रूपमा बालबालिकालाई नजिकबाट हेर्ने र उनीहरूसँग उनीहरूको विद्यालय अनुभवबारे कुराकानी गर्ने अवसर पाउँदा एउटा कुरा स्पष्ट देखिन्छ—बालबालिका विद्यालयमा केवल किताब र झोला लिएर मात्र आउँदैनन् । उनीहरूले आफ्ना भावना, डर, आत्मविश्वास, पारिवारिक अनुभव, सम्बन्ध र अपेक्षाहरू पनि साथमा लिएर आउँछन् । घरमा भावनात्मक रूपमा सुरक्षित महसुस गर्ने, माया र प्रोत्साहन पाउने तथा विद्यालयमा भएको कुरा खुलेर सुनाउन सक्ने व्यक्ति घरमा भएको बालबालिकाले सिकाइका लागि बलियो आधार पाउन सक्छन् । यसको अर्थ सबै शैक्षिक समस्यामा परिवार नै कारण हुन्छ भन्ने होइन, न त सहयोगी परिवारका सबै बालबालिकाले उच्च अंक ल्याउँछन् भन्ने हो । प्रत्येक बालबालिका फरक हुन्छन् र उनीहरूको सिकाइ धेरै कुराबाट प्रभावित हुन्छ । तर भावनात्मक सुरक्षा सिकाइको एउटा महत्वपूर्ण आधार हो ।

त्यसैले अभिभावकहरूले परीक्षाको नतिजाभन्दा बाहिर गएर बालबालिकाको दैनिक सिकाइलाई हेर्न आवश्यक छ । के बालबालिका विद्यालय जान सहज महसुस गर्छन् ? के उनीहरूले केही समयसम्म ध्यान केन्द्रित गर्न सक्छन् ? के उनीहरूमा नयाँ कुरा जान्ने जिज्ञासा छ ? केही नबुझेमा प्रश्न सोध्छन् ? आफूले सिकेको कुरा आफ्नै शब्दमा भन्न सक्छन् ? बिदाको समयमा पनि आफ्नो इच्छाले केही पढ्न वा नयाँ कुरा खोज्न चाहन्छन् ? आफ्नो प्रश्नको उत्तर आफैं खोज्ने प्रयास गर्छन् ? गल्ती भएपछि फेरि प्रयास गर्न सक्छन् ? कक्षामा बोल्न, सहभागी हुन र आफ्नो विचार व्यक्त गर्न उनीहरूमा आत्मविश्वास छ ? यस्ता प्रश्नहरूले अर्को परीक्षाको नतिजा कुर्नुभन्दा बालबालिकाको वास्तविक सिकाइबारे धेरै कुरा बताउन सक्छन् ।

दुःखको कुरा, जब बालबालिकाले अभिभावकको अपेक्षा पूरा गर्न सक्दैनन्, केही अवस्थामा उनीहरूले सामना गर्नुपर्ने प्रतिक्रिया अझ कठिन हुन्छ । बालबालिकालाई गाली गरिन्छ, अपमान गरिन्छ, अरू बालबालिकासँग तुलना गरिन्छ, धम्की दिइन्छ, डर देखाइन्छ वा पढाइमा खर्च गरेको पैसाको बारम्बार सम्झना गराइन्छ । कतिपय बालबालिकालाई ‘तिमीले हाम्रो पैसा मात्र खेर फाल्यौ’ भनिन्छ । कतिपयले ‘तिम्रो कमजोर नतिजाले हाम्रो इज्जत गयो’ भन्ने कुरा सुन्नुपर्छ । केही अभिभावकले राम्रो अंक ल्याए पुरस्कार दिने वाचा गर्छन् भने केहीले डर, सजाय वा तुलना गरेर सुधार ल्याउने प्रयास गर्छन् ।

धेरैजसो अभिभावकले यस्तो व्यवहार आफ्ना बालबालिकाको भविष्यको चिन्ताका कारण गर्छन् । उनीहरूलाई लाग्न सक्छ कि दबाब दिएपछि बालबालिकाले अझ मेहनत गर्नेछन् । तर हामीले छोटो समयको आज्ञापालन र स्वस्थ सिकाइबीचको फरक बुझ्नुपर्छ । बालबालिकाले सजायको डरले पढ्न सक्छन्, तर डरले उनीहरूमा जिज्ञासा, सिर्जनात्मकता, आत्मविश्वास र लामो समयसम्म सिकिरहने इच्छा विकास गर्छ भन्ने आवश्यक छैन । अभिभावकलाई निराश पार्ने डरमा हुर्किएको बालबालिकाले पढाइलाई सिकाइ र खोजको अवसरभन्दा चिन्ता र तनावसँग जोड्न सक्छ ।

बालबालिकाले दोहोरिएको अनुभवबाट पनि सिक्छन् । कुनै व्यवहारलाई बारम्बार प्रोत्साहन गरियो, प्रशंसा गरियो वा सकारात्मक रूपमा ध्यान दिइयो भने त्यो व्यवहार दोहोरिने सम्भावना बढ्छ । त्यसैगरी, डर, अपमान वा आलोचनाले पनि बालबालिकाको व्यवहारलाई प्रभावित गर्छ । उदाहरणका लागि, कुनै कुरा सोध्दा गाली पाइन्छ भन्ने अनुभव बारम्बार भयो भने बालबालिकाले पछि प्रश्न सोध्नै छोड्न सक्छन् । सहयोग माग्दा आलोचना हुन्छ भने उनीहरूले समस्या भए पनि चुप लागेर बस्न सिक्न सक्छन्। हरेक पटक अर्को बालबालिकासँग तुलना गरियो भने उनीहरूले पढाइलाई सिक्ने अवसरभन्दा आफू सधैं हारिरहेको प्रतिस्पर्धाका रूपमा लिन सक्छन् ।

यसैले बालबालिकाले सिक्ने वातावरण अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ । नयाँ कुरा खोज्न, गल्ती गर्न, प्रश्न सोध्न र फेरि प्रयास गर्न बालबालिकालाई केही हदसम्म सुरक्षित र सहज वातावरण चाहिन्छ । सिकाइमा गल्ती स्वाभाविक कुरा हो । गल्ती गर्नै नदिने वातावरणमा हुर्केको बालबालिकाले सिक्नुभन्दा गल्ती नगर्न बढी ध्यान दिन सक्छ । तर गल्ती गरेपछि सही मार्गदर्शन पाउने बालबालिकाले विस्तारै गल्ती पनि सिकाइको एउटा हिस्सा हो भन्ने बुझ्न सक्छ ।

यसको अर्थ बालबालिकालाई जे मन लाग्यो त्यही गर्न दिनुपर्छ वा अभिभावकले अपेक्षा राख्नु हुँदैन भन्ने होइन । बालबालिकालाई नियम, अनुशासन, नियमित पढाइको बानी र जिम्मेवारी आवश्यक हुन्छ । महत्वपूर्ण कुरा ती अपेक्षाहरू कसरी राखिन्छन् भन्ने हो । अनुशासनले जिम्मेवारी सिकाउन सक्छ, तर अपमान गर्न आवश्यक छैन । गल्ती सुधार्न सकिन्छ, तर बालबालिकालाई होच्याउन आवश्यक छैन । अभिभावकले मेहनतको अपेक्षा गर्न सक्छन्, तर त्यसका लागि बालबालिकालाई आफू मूल्यहीन भएको महसुस गराउन आवश्यक छैन । ‘तिमीलाई कहाँ कठिनाइ भइरहेको छ, हामी मिलेर बुझौँ’ भन्न सकिन्छ । ‘तिमी केही कामको छैनौ’ भन्न आवश्यक छैन । ‘म तिमीलाई कसरी सहयोग गर्न सक्छु ?’ भन्न सकिन्छ । ‘मैले तिम्रो पढाइमा यति धेरै पैसा खर्च गरेको छु’ भनेर बारम्बार सम्झाइरहन आवश्यक छैन ।

यहाँ अर्को एउटा विषयमा पनि हामीले इमानदारीपूर्वक सोच्नुपर्छ—बालबालिकाको शिक्षामा अभिभावकले खर्च गरेको पैसा बालबालिकाविरुद्ध प्रयोग गर्ने हतियार बन्नु हुँदैन । अभिभावकले आफ्ना बालबालिकाका लागि धेरै त्याग गर्छन् र त्यसको सम्मान हुनुपर्छ । तर बालबालिकाले त्यो खर्चको बदलामा निश्चित अंक ल्याउनैपर्छ भन्ने सोच स्वस्थ होइन । शिक्षा कुनै यस्तो आर्थिक कारोबार होइन जहाँ अभिभावकले निश्चित रकम तिरेपछि बालबालिकाले त्यसको बदलामा निश्चित अंक दिनुपर्छ ।

कुनै अभिभावकले बालबालिकाको शिक्षामा धेरै पैसा खर्च गर्न सक्छन्, तर पनि बालबालिकालाई कुनै एउटा विषय बुझ्न कठिन हुन सक्छ । अर्कोतर्फ, सीमित स्रोतसाधनमा पढेको अर्को बालबालिकाले उत्कृष्ट प्रदर्शन गर्न सक्छ । शैक्षिक उपलब्धिमा क्षमता, अवसर, सिकाइको वातावरण, शिक्षण विधि, प्रेरणा, ध्यान, भावनात्मक अवस्था, भाषाको बुझाइ, स्वास्थ्य, साथीहरूसँगको सम्बन्ध र अन्य धेरै कुराले प्रभाव पार्छन् । पैसाले शैक्षिक अवसर उपलब्ध गराउन सक्छ, तर त्यसले निश्चित अंकको ग्यारेन्टी गर्न सक्दैन ।

त्यसैले अभिभावकहरूले एउटा सानो प्रश्न परिवर्तन गर्न सक्छन्। केवल ‘कति अंक आयो ?’ भनेर सोध्नुको सट्टा ‘आज के सिक्यौ ?’, ‘कुन कुरा गाह्रो भयो ?’, ‘कुन कुरा सिक्दा रमाइलो लाग्यो ?’, ‘केही कुरा बुझ्न गाह्रो भएको छ भने म कसरी सहयोग गर्न सक्छु ?’ भनेर सोध्न सकिन्छ । यस्ता प्रश्नले बालबालिकासँग सोधपुछ होइन, कुराकानी सुरु गर्छन् ।

बालबालिकाले आफ्नो मूल्य पढाइको नतिजाभन्दा धेरै ठूलो छ भन्ने पनि महसुस गर्न आवश्यक छ । कम अंक ल्याउने बालबालिका ‘असफल’ होइन । कक्षाको औसतभन्दा कम अंक ल्याउने बालबालिका अनिवार्य रूपमा ‘अल्छी’ हुँदैन । कुनै कुरा बुझ्न अरूभन्दा बढी समय लाग्ने बालबालिका कम बुद्धिमान नै हुन्छ भन्ने पनि होइन । कहिलेकाहीँ उसलाई फरक तरिकाले बुझाउनुपर्ने हुन्छ, बढी अभ्यास चाहिन्छ, बढी प्रोत्साहन चाहिन्छ वा उसको कठिनाइ धैर्यपूर्वक पहिचान गर्ने व्यक्तिको आवश्यकता हुन्छ ।

अभिभावकका रूपमा हामी स्वाभाविक रूपमा आफ्ना बालबालिकाले सफल होऊन् भन्ने चाहन्छौँ । तर सफलताको हाम्रो बुझाइ पनि केही फराकिलो हुन आवश्यक छ । जिज्ञासु, भावनात्मक रूपमा सुरक्षित, आफ्ना कुरा व्यक्त गर्न सक्ने, प्रश्न सोध्न सक्ने, गल्ती सामना गर्न सक्ने, अरूको सम्मान गर्ने र सिकिरहन तयार रहने बालबालिका जीवनका लागि महत्वपूर्ण आधारहरू विकास गरिरहेका हुन्छन् ।

परीक्षा आउँछन् र जान्छन्। अंक पनि वर्षैपिच्छे परिवर्तन हुन्छन् । तर धेरै वर्षसम्म बालबालिकामा विकास भएको सिकाइप्रतिको दृष्टिकोण लामो समयसम्म उनीहरूसँग रहन्छ । यदि बालबालिकाले सिकाइलाई बारम्बार डर, अपमान र तुलनासँग जोडेर अनुभव गरे भने उनीहरूले सिकाइबाट टाढा जान सिक्न सक्छन् । यदि उनीहरूले सिकाइमा मार्गदर्शन, प्रोत्साहन, उचित अपेक्षा र भावनात्मक सुरक्षा पाए भने उनीहरूमा आत्मविश्वास र निरन्तर प्रयास गर्ने क्षमता विकास हुने सम्भावना बढ्छ ।

त्यसैले जिम्मेवारी केवल बालबालिका, शिक्षक वा विद्यालयको मात्र होइन । अभिभावक पनि बालबालिकाको सिकाइ वातावरणको महत्वपूर्ण हिस्सा हुन् । हामीले आफ्ना बालबालिकाको शिक्षामा लगानी अवश्य गर्नुपर्छ । तर हाम्रो सबैभन्दा ठूलो लगानी सधैं विद्यालयको शुल्क, अतिरिक्त कक्षा वा महँगा शैक्षिक सामग्री मात्र नहुन सक्छ । कहिलेकाहीँ हाम्रो सबैभन्दा ठूलो लगानी धैर्य हो । कहिलेकाहीँ सुन्नु हो । कहिलेकाहीँ असफल भएपछि प्रोत्साहन गर्नु हो । र कहिलेकाहीँ केवल यति भन्नु हो—‘तिमीले गरेको प्रयासमा म खुसी छु । अब हामी मिलेर अझ राम्रो गर्ने प्रयास गरौँ ।’

सायद अभिभावकहरूले आफूलाई केवल ‘मैले मेरो बच्चाको शिक्षामा कति पैसा खर्च गरेको छु ?’ भनेर सोध्नुको सट्टा अर्को प्रश्न पनि सोध्नुपर्छ—‘मैले बनाइरहेको वातावरणबाट मेरो बच्चा कस्तो सिक्ने व्यक्ति र कस्तो मानिस बन्दैछ ?’ यही प्रश्नले हामीलाई केवल अंकभन्दा पर गएर शिक्षाको वास्तविक अर्थ बुझ्न सहयोग गर्न सक्छ ।

लेखक मेची बहुमुखी क्याम्पसका प्राध्यापक तथा मनोपरामर्शदाता हुनुहुन्छ ।